Dirigent Jan Vermaning organiseerde een concert met muziek, zang, beeld en tekst over oorlog en verharding, over hoop en liefde. Bart Brandsma vertelde over zijn verre oom Titus Brandsma: “Hij is een voorbeeld voor onze tijd, om ons met moed en vanuit zijn inzichten te blijven verzetten tegen onrecht en het wij-zijdenken.”
Bart Brandsma is een achterneef van de Nijmeegse heilige en stadsheld Titus Brandsma. Hij ging op 3 mei in de Titus Brandsma Gedachteniskerk in filosofische columns in gesprek met zijn oom, om van hem te leren voor onze tijd. “Opnieuw staan mensen en machthebbers op die de ene groep belangrijker vinden dan de andere, christenen tegenover moslims, elite tegenover volk, woke tegenover anti-woke, boer tegenover natuur, extreemlinks tegenover extreemrechts.” In de jaren dertig stond Titus Brandsma op tegen dit soort verharding.
Tijdens de avond, met als thema Verbeelding tegen verharding, speelden en zongen het Nationaal Symfonisch Kamerorkest en het Noord Nederlands Kamerkoor onder leiding van Jan Vermaning. Na elk muziekstuk sprak Bart Brandsma een column uit.
Heldhaftigheid
Hij vertelde over het leven van Titus Brandsma, die al aan het begin van de jaren dertig fel stelling nam tegen de rassenwetten van Neurenberg en zich verzette toen Joodse kinderen van scholen werden geweerd. In 1942 werd hij gearresteerd. Zijn leven eindigde in het vernietigingskamp Dachau. Hier had Titus Brandsma woorden van bemoediging en een luisterend oor voor iedereen, gelovig en ongelovig.
Titus Brandsma hield in 1936 een lezing voor Groningse studenten over heldhaftigheid. Volgens hem gaat het niet om grote passie of sterk, snel en groot zijn, of, zoals Bart toevoegt, voor onze tijd veel volgers of likes hebben. ‘Grote passies en emoties kunnen alles en iedereen overstemmen, we kunnen ermee op drift raken. Een held brengt juist vaak kleine offers. Het gaat niet om kracht, maar om zacht. Niet om oordelen, maar klein en onzichtbaar het juiste doen.’ Titus Brandsma bracht zijn woorden de jaren erna in de praktijk.
Zwart-wit
Bart Brandsma sprak in een volgend deel over het splijten van de wereld, de wereld in zwart-witschema’s stoppen, zoals vóór Gaza of vóór Israël zijn. Het enig mogelijke antwoord is volgens hem het stille midden versterken, de groep die niet in zo’n schema wil denken en handelen. Titus Brandsma is weer zijn voorbeeld: onverzettelijk liefdevol en moedig blijven, leren luisteren in tijden van geschreeuw, mensen verbinden.
Bart Brandsma werkte in Myanmar met mensen die tussen de rebellen en het staatsleger moeten zien te overleven. “Je ziet hoe mensen in Myanmar het proberen vol te houden: af en toe naar je moeder om even te praten of te huilen, of de deur een tijdje dicht om gitaar te spelen. Proberen vast te houden aan je levenshouding. Niet leven vanuit je ik of ego, maar afstemmen op de ander en de onzichtbare samenhang van al wat is.”
Sobibor
Volgens Bart Brandsma zijn er twee manieren van antwoord geven bij problemen. De eerste wordt het meeste toegepast. To answer: we zien een probleem, en willen het de baas. We kijken naar mogelijke oorzaken en gaan het probleem agressief te lijf.
De tweede manier is to respond, die je uitdaagt om niet te gaan redeneren, maar tegenwicht te bieden door je houding, je manier van zijn. Die houding moet volgens Titus Brandsma en andere mystici liefdevol zijn. Wat is jouw plek, wat is helpend, hoe laat je de liefde winnen?
Brandsma sprak tussen heftige muziekstukken door, zoals Er reed een trein naar Sobibor en Schindler’s List, met begeleidende beelden van oorlog, brandende steden, concentratiekampen en protesten. Maar er waren ook beelden en muziek van licht en hoop. Denk aan projecties van dansende en etende mensen en aan muziek van Ennio Morricone: Gabriëls Oboe, waar het gaat om een man die hobo gaat spelen om bevriend te raken met inheemse mensen.
Schelvis
Dirigent Jan Vermaning is de organisator van de concertreeks die in april en mei op meerdere plaatsen in het land gegeven werd.
Hij verzorgde eerder een project met concerten met Jules Schelvis, een overlevende van zeven concentratiekampen. Schelvis vertelde zijn levensverhaal tussen aangrijpende muziek en beelden. De registratie ervan is nog te zien op www.erreedeentreinnaarsobibor.nl
Vermaning: “Ik wil beeld, klank en tekst samen laten werken om een kleine maar belangrijke boodschap over te brengen: ga niet tegenover elkaar staan. Blijf in contact. Wees wat aardiger voor elkaar.”