Veertig jaar geleden gingen een half miljoen mensen de straat op om te protesteren tegen de plaatsing van kruisraketten. Het droeg bij aan een ommekeer: ze werden niet geplaatst. Kan een massabeweging het tij van de oorlog nu keren? En hoe krijg je die op de been? Dat zijn de vragen waar de Nijmeegse vredesactivisten Mari Beks en Theo van Stiphout mee worstelen.
Met de aanvallen op Iran en Libanon stortten Donald Trump en Benjamin Netanyahu het Midden-Oosten en de wereld in een chaos, een oorlog die achteloos begonnen werd, zonder doel of strategie en zonder overleg met de Verenigde Naties of NAVO.
Gewetenloos
“Een keihard nee tegen deze oorlog”, daarover zijn Mari Beks en Theo van Stiphout het eens. Beiden zijn actief in de vredesbeweging. “De weg van steeds meer wapens en geweld, daar gaan we niet in mee. Deze oorlog is gestart door twee oorlogszuchtige onberekenbare types, voor wie de militaire machtsfactor doorslaggevend is. Trump heeft zich inmiddels uit 36 VN-organisaties teruggetrokken en lapt alle regels en verdragen aan zijn laars.” Inmiddels zijn politieke leiders vermoord, steden en infrastructuur vernietigd, duizenden mensen ontheemd of gedood. Ook scholen, ziekenhuizen en journalisten zijn doelwit. De huidige machthebbers blijken gewetenloos te zijn.
De straat op
Beks is lid van van de Nieuwe Vredesbeweging, een platform van landelijke groeperingen. “De organisatie heeft veel moeite om steun te krijgen. Veel mensen lijken in de oorlog te berusten, dat is teleurstellend.” Van Stiphout is betrokken bij Nijmeegse initiatieven zoals het Vredescafé en een protestactie bij een bijeenkomst over de NAVO. Ruim zeventig mensen kwamen in september naar een discussieavond over herbewapening. Het geeft aan dat er bij de Nijmegenaren wel degelijk betrokkenheid is. Maar ongeloof en boosheid over deze oorlog zetten zich nog niet om in massaal protest. Beks denkt dat er een bredere basis nodig is, een sterke vredesbeweging die van zich laat horen. En meer jongeren die het oppakken.
Anti-oorlogsdemonstraties ontstonden in de jaren zestig tegen de Vietnamoorlog. Daarna, in de jaren zeventig en tachtig, verbreedden zich die tot bewegingen tegen de wapenwedloop en kernwapens. In 1983 namen een half miljoen mensen deel aan een protest tegen de plaatsing van kruisraketten. Beks: “De acties hadden eenvoudig aansprekende leuzen zoals ‘Stop de bommen op Vietnam’, ‘Johnson moordenaar’, en ‘Kruisraketten Nee’. Dat zien we nu nog niet. Wél een duidelijk nee tegen de oorlog in Gaza.”
De oorlog in gerommeld
De bezorgdheid van de activisten geldt de vele doden en verwoeste levens in het Midden-Oosten, maar ook de snelle en ongeremde militarisering in Nederland en het zwakke antwoord op de oorlog van Trump en Netanyahu. Er zijn geen pogingen tot de-escalatie. Volgens onderzoeksprogramma Argos bereidt Nederland de aankoop van nieuwe aanvalswapens voor, zoals de onbemande F35, te ontwikkelen samen met de VS. De minister van Defensie heeft dat inmiddels publiekelijk bevestigd: ‘De F35’s kunnen zelfstandig missies uitvoeren in vijandelijk gebied’. Er is al een Nederlands fregat naar Cyprus. Frankrijk denkt over nieuwe kernwapens, samen met bondgenoten, waaronder Nederland. Beks: “Maakt dat de wereld veiliger? Kernwapens maken je tot doelwit. De beheersing is losgelaten met het niet verlengen van het kernwapenverdrag tussen Rusland en de VS. De deur naar een ongecontroleerde wapenwedloop is opengezet. Voor we het weten worden we een gevaarlijke oorlog in gerommeld.” Alleen Spanje zegt het duidelijk: ‘No a la Guerra’, ‘Nee tegen de oorlog’. NAVO-baas Rutte negeerde dat en verklaarde dat Europa achter de aanvallen staat. Van Stiphout: “Het is zo fout dat we achter de VS aan blijven lopen. Zij zijn de oorlog begonnen en de wereld betaalt de prijs.”
Verkeerde afslag
Beks: “Na de Tweede Wereldoorlog waren de nieuwe verhoudingen gebaseerd op internationale afspraken, maar president en generaal Eisenhower waarschuwde bij zijn aftreden al voor het militair industrieel complex als onstuitbare machtsfactor. De kentering kwam met de val van de muur. In de nieuwe verhoudingen gold het recht van de sterkste.”
Rusland ontbond in 1991 het Warschaupact, het militair bondgenootschap, opgericht als tegenhanger van de NAVO. Maar de NAVO volgde niet. Beks: “De VS wilde de Koude Oorlog voortzetten. De boodschap was: wij willen de macht uitoefenen. De Russische president Gorbatsjov stelde voor samen op te gaan in de NAVO als vriendenorganisatie. Het Westen ging daar niet in mee, maar beloofde de NAVO niet uit te breiden. Inmiddels is Rusland volledig door de NAVO omsingeld. De VS heeft principieel de verkeerde afslag genomen. Het had anders kunnen lopen, het moment is verkeerd gebruikt.”
Rechts populisme
Beks is kritisch over de 5 procentnorm voor defensie: “Onder de premiers Kok en Rutte besteedden we 1,2 procent aan defensie.” Van Stiphout: “De oorlog in Oekraïne gebruikt Trump om Europa voor het blok te zetten. We raken geobsedeerd door het idee van oorlogsdreiging. Voor Trump geldt het recht van de sterkste. Na Venezuela dacht hij: dit kunnen we ook in Iran doen. Maar militair vertoon wil nog niet zeggen dat je je wil aan andere landen op kunt leggen.” Israël heeft van de situatie gebruikgemaakt met dodelijke aanvallen op Iran en Libanon. Oekraïne en Gaza dreigen te worden vergeten. Beks: “Trump zoekt aansluiting bij ultrarechts in Europa. De machtsfactor op ultrarechts is een nieuwe realiteit, een andere manier van denken. Als het rechts-populisme zich kan verenigen gaan we onzekere tijden tegemoet.”
Manifestaties
De Nieuwe Vredesbeweging heeft een landelijke demonstratie aangekondigd op tweede paasdag 6 april in Den Haag: ‘Geen bezuiniging voor bewapening’. Van Stiphout: “We moeten mensen overtuigen dat principes belangrijk zijn. De-escalatie is de enige weg. Als één continent het tij kan keren is het wel Europa. Met een brede antioorlogsbeweging die dat eist.”