We werken vol goede bedoelingen aan de energietransitie, maar staan er niet bij stil dat de winning van de benodigde schaarse grondstoffen bijdraagt aan conflicten, uitbuiting en verdrijving van mensen van hun grondgebied. En nu wordt de diepzee ook nog bedreigd.
Het thema van het Duurzaamheidscafé in LUX op 16 juni wordt meteen duidelijk neergezet in een Tegenlichtdocumentaire, waarin wordt gesteld: “Schone energie bestaat niet. We denken goed bezig te zijn met onze elektrische auto’s, windturbines, zonnepanelen en accu’s. Maar bij het winnen van de benodigde schaarse grondstoffen zoals kobalt, nikkel en lithium worden mensenrechten geschonden. Mensen worden verdreven, mijnwerkers uitgebuit en oorlogen gevoerd. We besteden de vervuiling van onze energie uit aan plekken ver weg. We vegen het vuil onder het tapijt.” De boodschap in de documentaire en de verdere avond is niet: weg met de energietransitie. “Het gebruik van fossiele brandstoffen met hun grote CO2-uitstoot moet zeker stoppen. Maar laten we de energietransitie wel goed doen.”
Eerlijk
Politicoloog Carla Kabamba heeft Congolese wortels. Ze heeft in de Amsterdamse gemeenteraad de verantwoordelijkheid aangekaart voor de hele keten van de grondstoffen die we gebruiken. “We willen meer en meer batterijen voor windmolens, zonnepanelen en elektrische auto’s en daarvoor gebruiken we onder meer veel kobalt. Vijfenzeventig procent van het kobalt komt uit Congo. Er is dertig jaar oorlog in Congo. Het begon met een conflict in Rwanda, waarbij daders en slachtoffers vluchtten naar Congo. Het leger ging daarachteraan. Er volgden twee grote oorlogen, waarbij negen landen zich bemoeiden met de strijd. Nadat digitalisering en energietransitie steeds groter werden, speelde het in handen krijgen van kobalt een belangrijke rol.” Een film van de nieuwszender Al Jazeera laat zien hoe families in Argentinië strijden voor hun grondgebied en hun leefgemeenschap. Ze worden weggejaagd voor de winning van lithium. Kabamba: “We zijn onderdeel van een mondiaal verhaal. We moeten eerlijk zijn. Mensen willen graag goed bezig zijn. Geef ze de juiste informatie, opdat ze andere keuzes kunnen maken.”
Diepzee
De oceanen bedekken zeventig procent van onze aarde. De film Ocean, the protector liet de prachtige diepzeeën zien, die negentig procent van de oceanen beslaan. en veel van de warmte van de zon en gassen absorberen. De miljoenen levensvormen en het hele ecosysteem zijn nog nauwelijks bestudeerd, maar worden bedreigd doordat grote maatschappijen er kilometersdiep willen delven naar grondstoffen. Japan is als eerste gestart met diepzeemijnbouw. En er zijn al zo’n dertig toestemmingen voor verkenning gegeven. “Doe eerst goed onderzoek naar het ecosysteem en mogelijke gevolgen”, is de boodschap van de film.
Kennisprobleem
Daarna komen mensen aan het woord die mogelijke oplossingen zien. Systeemdenker Sybren Bosch pleit voor het aan de voorkant meteen goed regelen van het gebruik van grondstoffen. “Fossiele brandstoffen kun je maar één keer gebruiken. De materialen voor de energietransitie kunnen hergebruikt worden, mits je ze daar geschikt voor maakt. Nu zitten grondstoffen vaker zo door elkaar dat hergebruik niet goed mogelijk is.” Hij geeft systeemoplossingen aan, zoals vraag en aanbod beter spreiden -dus piekbelasting voorkomen-, hoogwaardig openbaar vervoer, toegankelijk deelvervoer en het gebruik van laadcapaciteit in twee richtingen, opdat bijvoorbeeld een elektrische auto ook energie kan geven. Hij ziet ook technische oplossingen: “Verleng bijvoorbeeld de levensduur van zonnepanelen. Kijk naar het gebruik van andere materialen bij accu’s. Die zijn misschien minder efficiënt, maar geven mondiaal minder schade. En kijk meer vooruit. In Nederland hebben we een fundamenteel kennisprobleem, bijvoorbeeld over recyclingtechnieken.”
Kunstgrasmatten
Wiep Wissema is ecologisch econoom en lid van de degrowth- of ontgroeibeweging, die wil stoppen met inzetten op economische groei: “Die zou noodzakelijk zijn, maar brengt alleen maar problemen. We willen als beweging vanonderop alles groener en eerlijker maken. Systeem en individu gaan vaak hand in hand. Ook door individueel andere keuzes te maken, kunnen we het systeem veranderen. Geef je je geld aan grote bedrijven of aan kleine lokale familiebedrijfjes? Als niemand meer koopt, werkt of investeert bij vervuilende bedrijven, dan kan in theorie alles veranderen.”
Peter Daanen van de Buurt Warmte Coöperatie (BWC) Hengstdal vertelt over hun buurtinitiatief om een warmtenet te maken met een grondwarmtewisselaar: “Sportvelden worden zo intensief gebruikt dat grasmatten maar een paar maanden meegaan, daarom gebruiken de sportclubs in toenemende mate kunstgrasmatten. Die kunnen, met de zon erop, zeventig graden heet worden. We gaan ze met koud water koelen, via een lowtechsysteem van buizen onder de matten. Het zo opgewarmde water gaat naar een opslag onder de grond, waar de warmte opgeslagen blijft tot zij nodig is. De BWC Hengstdal heeft nu ruim honderd leden en gaat dit warmtenet in twee fases realiseren, waarbij duurzaamheid en betaalbaarheid vooropstaan. Iedereen in het beoogde gebied kan lid worden en zo meebeslissen over ontwerp, bouw en exploitatie van het warmtenet.”
Consuminderen
De zaal met vijftig bezoekers werd drie keer in groepjes aan het werk gezet. Ze vertelden elkaar wat de informatie met hen deed. Van verwarring omdat men minder goed bezig bleek te zijn dan men dacht, tot inspiratie voor wat nog meer kan en moet. De zaal dacht mee over oplossingen zoals consuminderen, spullen delen, meer lokaal kopen, de verwarming lager zetten, minder water gebruiken en lokaal energie inkopen.
Afsluitend vertelde Kiki Kolman, de voorzitter van de avond en programmacoördinator van het Duurzaamheidscafé, dat 29 september het volgende café is: Grensgebied. Er wordt een film over het grensgebied rondom Nijmegen vertoond. Waar ligt de grens tussen mens en natuur, tussen landbouw en natuur? Wat is de toekomst van onze grensstreek?