Vijfendertig jaar stencilkunst [Afbeelding Alfred Boland].
De tentoonstelling Gekust door KNUST is tot en met 22 september te zien in het Valkhofmuseum. Voor wie meer wil weten over de kleurige en aparte uitgaven van dit Nijmeegse stencil- en drukkerijcollectief is het boek Inktvingers een aanrader. Het gaat over 35 jaar stencilkunst van KNUST en staat vol met namen en levensverhalen van de vele medewerkers. En met de geschiedenis van KNUST en Extrapool, dat uit KNUST ontstond, én van de kraak- en punkbeweging in Nijmegen. Ook de ontwikkeling van de stencilkunst krijgt aandacht. Het is veel en het wordt lekker chaotisch opgediend. Er zijn veel kleurige uitstapjes en illustraties van de vele uitgaven die KNUST verzorgde. Maar het meest valt de creativiteit op: de KNUST-mensen doen dingen anders dan gewoon en experimenteren graag.

Jan Dirk de Wilde, tekenaar, uitgever en distributeur, gebruikte de naam KNUST voor het eerst bij de vierde uitgave van zijn stripblad Kutluur. De term werd bedacht door zijn maat Henk van Dijk. In deze uitgave plakten zij een doorzichtig zakje met acht pagina’s bijlage. Op het zakje zetten zij met stempels KNUST. Rond Jan Dirk de Wilde ontstond in 1983 vanuit de punk- en kraakbeweging het collectief KNUST. De leden vonden elkaar in hun gemeenschappelijke kritiek op maatschappelijke systemen en hun zoektocht naar vrijheid van denken en handelen. Een van de twee schrijvers van het boek, Alfred Boland, was medeoprichter. Er is een flink aantal pagina’s aan zijn ervaringen gewijd. Het boek is daarom geen objectief verslag. Zoals de schrijvers zelf zeggen: ze interviewden vijftig medewerkers, maar geven een mogelijke geschiedschrijving van het ontstaan en groeien van KNUST. Anderen zullen die op delen heel anders vertellen.

Gift
In het kraakpand De Westland aan de St. Annastraat 1 vestigden de eerste leden van KNUST een woon-werkgemeenschap. Hier gaf een onbekende man een stencilmachine af, als gift. De Wilde en vrienden uit Nijmegen en Enschede, veelal van de Kunstacademie en Tehatex, stencilden daarna zelf hun blaadjes, affiches en pamfletten. De jaren 1983 tot 1987 in het pand krijgen veel aandacht in het boek omdat die volgens de schrijvers de meestvormende jaren zijn waarin de grondslagen van de manier van werken van KNUST werden gelegd: het experimenteren en het werken met bepaald papier en inkt en met stencilmachines. Maar bijvoorbeeld ook: je betrokken tonen bij het geheel, geen kritiek op elkaars bijdragen leveren en je eigen bijdrage stencilen. Nadat de groep, ondanks allerlei acties om dat te verhinderen, moest vertrekken uit het pand, huurde ze een pand van de gemeente aan de Tweede Walstraat 5. Daar organiseerde KNUST naast stencilen ook muziekactiviteiten en kunsttentoonstellingen. Met om de een of twee jaar grotere evenementen om het werk van KNUST te laten zien, met bijzondere namen als het Festival van de Grote Hoop. Deze activiteiten organiseerde het collectief onder de naam Extrapool. In die tijd professionaliseerde KNUST, mede dankzij subsidiebanen. „Door de melkertbanen namen de activiteiten toe maar de betrokkenheid af”, verzucht iemand in het boek. „Als mensen vroeger ergens geen zin in hadden gingen ze weg, maar mensen geven niet gauw een baan en pensioen op.” Gelukkig kwamen er toch steeds weer nieuwe mensen die de creatieve en experimentele sfeer omhelsden.

Anagram
De term KNUST is een anagram van kunst, en refereert aan knus en knutselen. En de KNUST-medewerkers knutselen wat af: Papier dat met de hand ingekleurd wordt als het niet lukt om met meerdere kleuren te stencilen. Knipsels en collages voor de boeken, op alle soorten en maten papier gemaakt, vaak verschillende maten in een boekje. Boeken op allerlei manieren gevouwen, ingebonden tussen twee latjes, boekjes in blik, boekjes in cassettes (cassettes voor doven), boeken met opgerolde bladen, meerdere kleine boeken in kruisvormige of andersvormige omslag, een draai-boek. Steeds verzon en verzint het collectief nieuwe toepassingen. Misschien mede omdat stencilen een proces is dat niet precies gestuurd kan worden. Alhoewel de machines en technieken steeds verbeterden, zijn er nog altijd veel misdrukken. Het collectief hergebruikt deze op allerlei manieren, bijvoorbeeld als behang of de boekjes als toevoeging bij een uitgave.

Vuilvlekkerland
KNUST verzorgt eigen uitgaven, van een of vaak meerdere medewerkers. De Wilde heeft al 35 jaar een flink aandeel in de uitgaves. Als tekenaar van kritische, gekke taalgrappen, zoals in Plediertjes in vuilvlekkerland, en uitgever van verschillende tijdschriften, alsook van kaarten. Daarnaast maakt KNUST uitgaven in opdracht die alle te herkennen zijn als KNUST-werk. Door de gebruikte machines en materialen en door het enkel aannemen van opdrachten die passen binnen de denk- en werkwijze van KNUST. Er is ook een heel eigen KNUST-presentatie. Dat is te zien in het Valkhofmuseum: uitgaves zijn rond een soort plastic flessen gevouwen en in bezems gestoken. KNUST is vaak kritisch en grappig tegelijk: als parodie op de kunstwereld die zichzelf zo serieus neemt, plaatsten ze bijvoorbeeld bij een van hun evenementen nieuwe uitgaves in een couveuse. De bezoekers mochten alleen met handschoenen aan in de couveuse de boekjes aanraken. Niet alle bezoekers snapten dat het een parodie was.
Op het eind van het boek vertelt een lijst van tweehonderd publicaties met kleine plaatjes erbij de geschiedenis van KNUST nog eens. Daarmee krijg je een samenvatting van wat je eerder las in het boek over alle creatieve uitingen, maar dan zonder de persoonlijke verhalen, problemen en een enkel conflict.
Het boek is een aanrader. Je kunt er eindeloos in kijken en bladeren en hier en daar een stuk lezen, je verkneuteren over de woordspelingen en grapjes en blij worden van alle creatieve vondsten. Het is ook leuk om de geschiedenis van Nijmegen eens door de ogen van KNUST te zien. Het hele boek lezen vraagt wel erg veel van de lezer, maar dat hoeft natuurlijk niet. De lezer kan zelf een selectie in elkaar knutselen.

Jack van der Weide en Alfred Boland, Inktvingers – De stencilkunst van KNUST 1983-2019 , ISBN 978.9.46004.431.1

Auteur: Mariët Mensink


U kunt reageren op dit artikel via een e-mail naar redactie@denijmeegsestadskrant.nl