Wat moeten we vandaag de dag in vredesnaam nog met de Tweede Wereldoorlog, een oorlog van zo lang geleden? Theatermaker en historicus Tijmen Dokter laat in zijn nieuwe voorstelling In vredesnaam zien dat wat toen gebeurde ook nu kan gebeuren.
Tijmen Dokter vertelt over zijn nieuwe solovoorstelling In vredesnaam: “We leven in een democratische rechtstaat, waar ieder mag zijn wie zij, hij of hen wil zijn. Dat is uniek in de wereldgeschiedenis, maar ook kwetsbaar. Deze verworvenheden moeten we beschermen. Maar hoe doe je dat en wat heb je daar persoonlijk voor over?”
In zijn stuk is het 2035 en al vier jaar oorlog in Nederland. Met een sirene op de achtergrond vlucht hij voor aanvallende drones naar een schuilkelder in een theater. Hier vertelt hij zijn verhaal aan de aanwezigen: hoe hij mee wil strijden voor democratie, vrijheid en rechtvaardigheid, maar er ook voor zijn vrouw wil zijn. Daarom koos hij als reservist voor een rol in de communicatie. Nu heeft hij echter een oproep gekregen om naar het front te gaan en vecht hij een innerlijke strijd uit: moet hij gaan om de idealen van onze rechtstaat te verdedigen, of moet hij onderduiken om bij zijn vrouw te kunnen blijven?
Westerbork
Foto: Dennis Vloedmans
Door het hele stuk zitten liedjes verweven van twee jonge joodse mannen: Nol van Wesel en Max Kannewasser, die gevangen zaten in Kamp Westerbork en daar optraden als Johnny & Jones. Ze maakten vrolijke uptemp-liedjes als Westerbork Serenade en We hoeven niet te hamsteren. Soms zingt Dokter zelf, soms zijn de liedjes te horen in de oorspronkelijke versie, via een felrood radiootje.
Het stuk verwijst door zijn opzet naar de huidige oorlog in Oekraïne en vertelt de redenen waarom we streden voor onze vrijheid in WO II. Daarnaast weeft Dokter eigen ervaringen in het stuk. Zo is hij echt reservist en werkte hij als werkstudent bij het ministerie van Defensie.
Plezier
Dokter: “Op de middelbare school maakte ik al met heel veel plezier theater. Toen ik daarna moest kiezen wat ik wilde gaan doen, werd me gevraagd wat ik het liefste doe. Het antwoord was theater, dus ik ben naar ArtEZ gegaan en behaalde mijn diploma als theaterdocent. Maar ik was nog niet uitgestudeerd. Op de middelbare kreeg ik een boek te lezen over de Tweede Wereldoorlog en dat fascineerde me. Ik las er heel veel over. Na ArtEZ ging ik dan ook geschiedenis studeren. Voor mijn bachelorscriptie vergeleek ik 4 meitoespraken van burgemeesters in steden die geleden hadden tijdens WO II. Ik bekeek in hoeverre de plaatselijke geschiedenis terugkwam in hun verhalen. Vaak was dat het geval, soms helemaal niet.”
Waargebeurd
Voor zijn master onderzocht Dokter hoe Theater Na de Dam in Amsterdam ingezet werd om met theater, veelal met jongeren, de dodenherdenking van extra betekenis te voorzien. “Daarvoor interviewde ik de initiatiefnemers. Elk jaar spelen tegenwoordig gelijktijdig om 21.00 uur meer dan 130 voorstellingen in het hele land, die ieder op hun eigen manier betrekking hebben op de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust. Dat inspireerde me: geschiedenis en theater kunnen gecombineerd worden! Ik houd van verhalen vertellen en de geschiedenis is een grote bron van waargebeurde verhalen. Die verhalen leren ons hoe we geworden zijn wie we zijn, waardoor we het heden beter kunnen begrijpen.
Foto: Dennis Vloedmans
In 2018 behaalde ik bij het Groninger Studenten Cabaret Festival de finale en merkte ik dat ik met een combinatie van waargebeurde verhalen van WO II, gecombineerd met fantasie, muziek en humor, iets in handen had wat werkt.”
Luisterstoelen
Na zijn afstuderen werkte Dokter als publiekshistoricus in het Nationaal Militair Museum in Soesterberg, een voormalige vliegbasis: “Een schitterende plek, waar ik na mijn stage kon gaan werken. De militaire geschiedenis wordt er op een ingetogen, genuanceerde manier gebracht. Ook de prijs van oorlog die mensen op allerlei manieren moeten betalen, komt aan bod. Het mooiste vind ik de luisterstoelen, waar veteranen vertellen over de oorlog waar ze in vochten, in bijvoorbeeld Irak of Joegoslavië. Waarom ze die keuze maakten en wat het hun kostte. Wat het betekent om een been of je beste vriend kwijt te raken.”
Hitler
Na drie jaar nam hij met pijn in het hart afscheid van het museum, omdat hij zijn droom wilde volgen: een solovoorstelling maken. En nu is die voorstelling er. “Ik wil laten zien dat we heel wat te verdedigen hebben. We mogen in vrijheid stemmen. We leven in een democratische rechtstaat die zwakkeren beschermt. Niemand wil oorlog. Iedereen wil met diplomatie conflicten oplossen, maar dat werkt niet altijd. Bij Hitler werkte het niet. De mensen in het leger lopen fysiek gevaar om onze manier van leven te beschermen. De kosten zijn hoog.”
Soldatenkistjes
Dokter woont in Nijmegen en deed dan ook een van zijn eerste try-outs in de Lindenberg. Daarin was hij nog zoekend naar een goed einde en koos hij ervoor om de soldatenkistjes aan te trekken en zijn vrouw te vertellen dat hij naar het front vertrekt: “Omdat ik niet aan de kant kan blijven staan. Ik ben niet meer waard dan een ander. In de voorstelling nu eindig ik met het dilemma waar je zelf mee moet dealen: je begeven in een oorlog die je niet wilt, maar die soms een noodzakelijk kwaad is om onze vrijheid en rechtstaat te verdedigen. Of kiezen om niet mee te doen aan oorlog. Om jouw eigen redenen.”
Op tijmendokter.nl staan de speeldata en locaties van Dokters voorstellingen. Op woensdag 13 mei is In vredesnaam in Theater Junushoff in Wageningen te zien.
Ander werk
Naast zijn solovoorstelling werkt Dokter jaarlijks mee aan het televisieprogramma Oorlogsalbums van Omroep MAX, gepresenteerd door Philip Freriks. Dit jaar zijn de uitzendingen te zien op 3, 10 en 17 mei op NPO 2.
Daarnaast maakt Dokter samen met twee andere historici de wekelijkse podcast Radio Oranje, waar verhalen over de Tweede Wereldoorlog op diverse gebieden aan bod komen. Ook trekt hij met oud-generaal Mart de Kruif door het land om verhalen te delen over de militaire geschiedenis en de lessen die we daaruit kunnen trekken.